Na kartkówce z Moliera łatwo pomylić dwa plany małżeńskie Harpagona i zgubić moment, w którym znika szkatułka. W skrócie: skąpy ojciec chce rozporządzać przyszłością dzieci tak, by sam na tym zyskał, choć jego plany rozsypują się, gdy w grę wchodzą miłość i rodzinne tajemnice.
Harpagon stawia pieniądze ponad szczęściem rodziny
- Harpagon chce wydać Elizę za Anzelma i poślubić Mariannę.
- Kleant kocha Mariannę, a Eliza potajemnie spotyka się z Walerym.
- La Fleche kradnie szkatułkę z pieniędzmi Harpagona.
- Rozpoznanie rodzinnej tajemnicy umożliwia podwójny ślub, ale Harpagon odzyskuje przede wszystkim swój skarb.
Miłosne plany dzieci zderzają się z rachunkiem Harpagona
W domu Harpagona uczucie od początku musi ukrywać się za kalkulacją. Eliza kocha Walerego, który dostał się do jej rodziny jako służący, by zdobyć zaufanie jej ojca. Jej brat Kleant kocha Mariannę, lecz Harpagon również zamierza ją poślubić.
Ojciec ma dla Elizy własny plan: chce wydać ją za Anzelma, starszego, zamożnego wdowca, który zgadza się wziąć ją bez posagu. Kleant z kolei próbuje zdobyć pieniądze na życie i spotkania z ukochaną. Pożyczka, o którą zabiega, okazuje się lichwiarską ofertą samego Harpagona. Ojciec i syn stają się rywalami także poza domem.
Podczas spotkania z Marianną Kleant nie potrafi ukryć uczuć, a Harpagon widzi w całej sytuacji głównie konkurencję. Napięcie rośnie, aż La Fleche wykrada szkatułkę, w której skąpiec trzyma pieniądze. Znika rzecz, której Harpagon ufa bardziej niż własnym dzieciom.
Postacie najlepiej zapamiętać przez ich rolę w intrydze
Najłatwiej pomylić bohaterów, gdy zapamiętuje się wyłącznie ich imiona. Ja porządkuję ich inaczej: kto kocha, kto ukrywa prawdę, a kto pilnuje pieniędzy. W tej komedii jedna postać często działa w kilku rolach naraz.
| Postać | Jej miejsce w intrydze | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| Harpagon | Ojciec Elizy i Kleanta, ojciec zakochany w Mariannie, właściciel szkatułki | Jego skąpstwo napędza konflikty rodzinne i komiczne nieporozumienia. |
| Eliza i Kleant | Dzieci Harpagona, zakochane odpowiednio w Walerym i Mariannie | Oboje próbują ocalić własne związki przed decyzjami ojca. |
| Walery i Marianna | Ukochani dzieci Harpagona; każde z nich ukrywa ważną część swojej przeszłości | Ich pochodzenie prowadzi do rozpoznania, które zmienia finał. |
| Frozyna i La Fleche | Frozyna pomaga w planach matrymonialnych, La Fleche jest służącym Kleanta | Frozyna próbuje zyskać na układach, a La Fleche wykrada szkatułkę. |
| Mistrz Jakub i Anzelm | Jakub pracuje dla Harpagona, Anzelm ma poślubić Elizę | Jakub wikła się w oskarżenia, a Anzelm okazuje się związany z przeszłością Walerego i Marianny. |
Ten układ ułatwia też rozróżnienie dwóch osób, które pomagają Harpagonowi: Frozyna działa jako swatka, a Mistrz Jakub jest służącym i kucharzem. Kiedy giną pieniądze, Harpagon podejrzewa Walerego, bo nie rozumie, że jego wyznanie dotyczy miłości do Elizy.
Odzyskanie szkatułki rozwiązuje intrygę, ale nie przemienia skąpca
Po kradzieży Harpagon wpada w rozpacz i domaga się śledztwa. Podejrzenie pada na Walerego, który właśnie przyznaje się do miłości do Elizy. Harpagon bierze to wyznanie za przyznanie się do kradzieży, a nieporozumienie napędza finałowe przesłuchania.
Wtedy Anzelm rozpoznaje w Walerym i Mariannie swoje dzieci, które uznawał za zaginione. Rodzinne odkrycie usuwa przeszkody stojące na drodze do ślubów Elizy z Walerym i Kleanta z Marianną. Harpagon zgadza się na związki, gdy Anzelm bierze na siebie koszty uroczystości, a jemu samemu wraca szkatułka.
Łatwo uznać, że szczęśliwe zakończenie odmienia też Harpagona. Tekst nie pokazuje jednak jego przemiany: odzyskanie pieniędzy przynosi mu większą ulgę niż pojednanie z dziećmi. Zakończenie porządkuje los zakochanych, lecz jego skąpstwo pozostaje źródłem komizmu.
Harpagon i Ebenezer Scrooge kończą swoje historie inaczej
Obie postacie kojarzą się z niechęcią do wydawania pieniędzy, ale ich historie prowadzą w różne strony. W „Opowieści wigilijnej” Charlesa Dickensa Ebenezer Scrooge przechodzi przemianę i zaczyna inaczej traktować ludzi. Harpagon nie dostaje podobnego olśnienia: na końcu chce przede wszystkim odzyskać szkatułkę.
To porównanie pomaga uniknąć częstego uproszczenia, jakoby każda komedia o skąpcu kończyła się moralną poprawą bohatera. U Moliera śmiech bierze się także z tego, że finał spełnia marzenia zakochanych, ale nie naprawia relacji z ojcem. Właśnie dlatego ostatni obraz Harpagona zostaje w pamięci dłużej niż sama lista weselnych planów.
Finał mówi więcej o pieniądzach niż o zgodzie w rodzinie
Molier napisał „Skąpca” jako pięcioaktową komedię prozą; sztukę po raz pierwszy wystawiono w Paryżu w 1668 roku, o czym informuje Comédie-Française. Forma komediowa pozwala pokazać, jak Harpagon sprowadza miłość, małżeństwo i rodzinne rozmowy do rachunku zysków.
Jeśli trzeba zapamiętać jeden sens utworu, najlepiej uchwycić rozdźwięk między zakończeniem a postawą bohatera: młodzi dostają szansę na wspólne życie, Harpagon odzyskuje pieniądze, lecz nie zmienia hierarchii swoich wartości. Szkatułka wraca na miejsce, a rodzinny konflikt pozostaje nierozwiązany.